Door Rikke Vrieling
Marie-Anne, je bent zelf opgegroeid in een familiebedrijf. Zou je iets kunnen vertellen over je achtergrond?
Mijn beide ouders werkten in een familiebedrijf. Binnen de familie stond het bedrijf voortdurend centraal: de gesprekken aan tafel tussen mijn ouders, opa, oma en familie gingen over het bedrijf en mensen uit onze omgeving vroegen er vaak naar. Het ging er dus altijd over. Ook waren er regelmatig spanningen en conflicten. De overdracht van het familiebedrijf van de eerste naar de tweede generatie ging niet soepel. De relationele moeilijkheden betroffen dan wel niet direct mijzelf, maar ik heb het allemaal wel van dichtbij meegemaakt. Later, toen ik mij in de systeemtherapie ben gaan verdiepen, heb ik hier veel op gereflecteerd. Ik wilde graag weten wat er allemaal om mij heen gebeurde.
Maar voordat ik de opleiding tot systeemtherapeut ben gaan doen, heb ik technische bedrijfskunde gestudeerd. Deze opleiding was voor mij een goede middenweg: mijn familie stimuleerde mij om een technische opleiding te doen, maar tegelijkertijd trok het werken met mensen mij enorm. Mijn wens om te werken met mensen en kinderen heeft er uiteindelijk toe geleid dat ik de opleiding orthopedagogiek ben gaan doen en in de jeugdzorg ben gaan werken. Daar merkte ik al snel dat het essentieel is dat het hele systeem bij de behandeling wordt betrokken. De opleiding tot systeemtherapeut was voor mij een vanzelfsprekende keus.
Hoe helpt jouw kennis over systeemtherapie je bij je positie binnen het bedrijf?
Als systeemtherapeut kijk je naar wat er tussen mensen gebeurt. Dat doe ik binnen het bedrijf ook. Waarom verlopen processen op een bepaalde manier en wat heeft dat te maken met posities, macht en afhankelijkheden binnen het bedrijf? Door mijn achtergrond weet ik hoe belangrijk het is om verbindingen te leggen en daarmee het familiegevoel en de kracht van het familiebedrijf over te brengen. Mijn kennis van systeemtherapie is voor mij een basis om vandaaruit dingen beter te laten verlopen.
Wat zijn vraagstukken waar ondernemende families tegenaan lopen die anders zijn dan bij andere cliënten?
Een familie met een familiebedrijf is één van de meest complexe systemen waar we mee te maken hebben. De zakelijke dynamiek en de belangen die daarbij horen, komen bovenop de familierelatie. Ik zal je een voorbeeld geven. Wanneer een kind het bedrijf overneemt, vindt de ouder het vaak erg lastig om de bedrijfsvoering los te laten. In een ‘normale’ organisatie kunnen meningsverschillen zakelijk opgelost worden, maar de vader-zoon/dochterdynamiek maakt het lastig om elkaar aan te spreken. De manier waarop dit verloopt, wordt onder andere bepaald door de wijze waarop de vader geïnvesteerd heeft in de relatie met zijn kind waarvoor vaak door het bedrijf weinig tijd was. Wanneer de vader zegt ‘je moet dat anders doen”, dan denkt het kind bijvoorbeeld ‘zie je wel, vroeger vond je ook al dat ik het niet goed deed en zag je mij niet staan’. De relationele context wordt bij de zakelijke context getrokken. Het is hard werken om te zorgen dat de zakelijke en relationele familiegeschiedenis op zijn minst begrepen worden, en al helemaal om er iets mee te doen.
Waarom is het voor systeemtherapeuten belangrijk om iets te weten over familiebedrijven?
Familiebedrijven komen ontzettend veel voor. Denk bijvoorbeeld aan de vele boerenbedrijven die in Nederland bestaan. De kans is dus groot dat een familiebedrijf een rol speelt binnen de therapiekamer. Wanneer dit het geval is, dan is het belangrijk om dat verder uit te vragen. Als de therapeut zich alleen richt op bijvoorbeeld de partnerrelatie, dan mis je een essentieel onderdeel en sla je de plank mis. De therapeut kan zelfs adviezen geven die contraproductief werken.
Jij en Edward Koldewijn hebben een masterclass Familie en familiebedrijf opgezet in samenwerking met Joep Choy. Hoe was deze samenwerking en wat heb je vooral van hem geleerd?
Joep Choy kan als geen ander voor cliënten helder maken wat er aan de hand is. Hij vindt de juiste taal om te benoemen wat er speelt en weet vervolgens de vertaalslag te maken naar een systemische interventie. Hij geeft je nog meer therapeutische lenigheid. Het opzetten van de masterclass was een mooi gezamenlijk proces, waarbij we met zijn drieën de complexe structuur van het familiebedrijf hebben geprobeerd te ontrafelen.
Wil je nog iets meegeven aan je collega-systeemtherapeuten?
Veel therapeuten krijgen ‘hoogtevrees’ als het om zakelijke aspecten gaat. Ik zou mijn collega’s mee willen geven over dit oncomfortabele gevoel heen te stappen en ook naar de context van het (familie)bedrijf te vragen. Weet daarbij dat je geen bedrijfskundig expert hoeft te zijn om het onderwerp binnen de therapie te betrekken. Het gaat erom dat je nieuwsgierig blijft.
Wil je meer weten over systeemtherapie en familiebedrijven? Schrijf je in voor de Masterclass Systeemtherapie Familie en Familiebedrijf met Joep Choy. De masterclass is geaccrediteerd door de NVRG.